اخبار و رویدادها
مقالات...
اقرار به گناه نزد خلائق گناه روی گناه است اقرار به گناه نزد خلائق گناه روی گناه است
روایاتی درباره جوان و جوانیروایاتی درباره جوان و جوانی
«أفضل الأعمال انتظار الفرج»«أفضل الأعمال انتظار الفرج»
مردم و مسئولان با غیرت و تعصب از کالای ایرانی حمایت کنندمردم و مسئولان با غیرت و تعصب از کالای ایرانی حمایت کنند
احکام اعتکاف احکام اعتکاف
سوگندهای پیامبر در مورد سه چیز
نقدی بر انحرافات سردمداران تشیع انگلیسی
بایگانی
سازمان تبلیغات اسلامی یزد
آدرس : یزد، بلوار شهید پاکنژاد، روبروی پمپ بنزین، اداره کل تبلیغات اسلامی استان یزد
تلفن : 37253370-035
فاکس : 37252680-035
ایمیل : info@tebyanyazd.ir
احکام اعتکاف

اسلام فکر جدایی از زندگی دنیا و گوشه نشینی و کناره گیری از مردم و به تعبیر دیگر رهبانیت را باطب و ناپسند اعلام کرد، اما اعتکاف را به عنوان فرصتی برای بازگشت به خویش و خدای خویش قرار داد تا کسانی که از هیاهو و جنجال های زندگی مادی خسته می شوند، بتوانند چند صباحی با خدای خود خلوت کنند و جان و روح خود را با خالق هستی ارتباط دهند و با توشه ی معنوی و اعتقادی راسخ و ایمان و امیدی بیشتر به زندگی خود ادامه دهند. خود را برای صحنه های خطر و جهاد در راه خدا آماده سازند و همیشه با یاد خدا تلاش کنند و خود را در محضر پروردگار ببینند. از نافرمانی او بپرهیزند و به سوی سعادت دنیا و آخرت گام بردارند.

با اندک تأمل در احکام و مسائل این برنامه ی زیبای عبادی پی به چنین حقایقی خواهیم برد.

از آن جا که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، سنت اعتکاف حیات دیگری یافته و جمع زیادی از مشتاقان به ویژه جوانان بدان روی آورده اند و چون در سابق کم تر مورد توجه بوده، احکام آن در اکثر رساله های توضیح المسائل یافت نمی شود، لذا بر آن شدیم که احکام اعتکاف را به مقداری که مورد ابتلا و نیاز است، با استفاده از منابع معتبر فقهی و استفتائات جدید، ماطبق با فتاوای مراجع معظم تقلید آماده کنیم که این صفحات حاضر حاصل این تلاش است. امیدواریم راه گشای بندگان خالص خداوند باشد و مورد قبول حضرت حق قرار بگیرد.

* یادآوری

آن چه در این نوشته به صورت مسئله آورده شده بر اساس فتاوای بنیان گذار جمهوری اسلامی امام خمینی است که از ترجمه ی بحث اعتکاف کتاب عروه الوثقی با ملاحظه ی حواشی معظم له و کتاب تحریرالوسیله استفاده شده است. فتاوای سایر مراجع معظم تقلید نیز با استفاده از تعلیقات آن بزرگواران بر کتاب عروه و استفتائاتی که توسط معاونت فرهنگی مسجد مقدس جمکران و ستاد مرکزی اعتکاف قم در اختیار گذاشتند، آورده شده است.

تعریف اعتکاف

1. اعتکاف در لغت به معنای توقف در جایی است و در اصطلاح احکام عبارت است از ماندن در مسجد به قصد عبادت خداوند با شرایطی که خواهد آمد.

2. انسان می تواند در حال اعتکاف بنشیند، بایستد، بخوابد یا راه برود.

اقسام اعتکاف

3. اعتکاف بر دو قسم است، مستحب و واجب که در اصل یک عمل مستحبی است ولی ممکن است به سببی واجب شود که از جمله ی اسباب وجوب اعتکاف این امور است: نذر، عهد یا قسم، مثلاً انسان نذر کند یا با خدای خود عهد کند یا قسم بخورد که اگر در فلان کار موفق شد، یا از فلان بیماری شفا پیدا کرد، چند روز در مسجد معتکف شود. (در بحث های اینده خواهد آمد که حداقل مدت اعتکاف سه روز است)

شرط ضمن عقد، مثلاً هنگام قرارداد اجاره ی منزل، صاحب خانه شرط می کند که مستأجر هر سال پنج روز در مسجد معتکف شود و مستأجر نیز این شرط را می پذیرد.

اجاره، مثلاً شخصی اجیر می شود که با دریافت مزد یا بدون دریافت مزد از طرف میت در مسجد معتکف شود (مانند نماز استیجاری).

زمان اعتکاف

4. در طول سال در هر زمانی که انسان بتواند، حداثل سه روز در مسجد بماند و روزه بگیرد صحیح است (تفصیل این مسئله در بحث اعتکاف و روزه ی اعتکاف خواهد آمد)، ولی بهترین زمان برای اعتکاف ماه مبارک رمضان و در ماه رمضان، دهه ی آخر آن است.

5. س: ایا اعتکاف نذری را می توان در ماه رمضان انجام داد؟

ایت الله بهجت: مانعی ندارد.

ایت الله مکارم: مانعی ندارد مگر این که نیت او غیر ماه رمضان باشد.

ایت الله صافی: اگر نذر مطلق یا مقید به ماه رمضان باشد اشکال ندارد.

6. س: افضل اوقات اعتکاف چه زمانی است؟ ایا ایام البیض ماه رجب فضیلت خاصی برای اعتکاف دارد؟ (ایام البیض: سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم).

ایت الله مکارم: بهترین اوقات اعتکاف، ماه مبارک رمضان و از همه بهتر دهه ی آخر آن است.

ایت الله بهجت: افضل اوقات ماه رمضان است، خصوصاً در دهه ی آخر آن و ایام البیض رجب نیز تاکید شده است.

شرایط اعتکاف

7. در صحت اعتکاف اموری شرط است که برخی از آن ها مربوط به شخص معتکف و برخی مربوط به خود اعتکاف است که در این جا به بیان آن شرایط و احکام لازم آن ها می پردازیم.

شرایط معتکف

1. عقل (از دیوانه صحیح نیست)

2. ایمان1 (از غیر مؤمن صحیح نیست)

3. قصد قربت (هرگونه ریا و خودنمایی، اعتکاف را باطل می کند)

4. روزه داری در ایام اعتکاف

5. اجازه گرفتن از کسی که اجازه ی او لازم است.

شرایط اعتکاف

1. از سه روز کم تر نباشد (زمان)

2. در مسجد جامع باشد (مکان)

3. ادامه ی ماندن در مسجد و خارج نشدن از آن

نیت اعتکاف

8. اعتکاف، همانند سایر عبادات باید با نیت و قصد قربت باشد و هرگونه ریا و خودنمایی و قصد غیر الهی آن را باطل می کند.

9. در نیت اعتکاف قصد وجه شرط نیست، یعنی لازم نیست قصد کند که اعتکاف واجب است یا مستحب.

10. کسی که بخواهد در نیت اعتکاف قصد وجه کند، در اعتکاف واجب نیت وجوب و در اعتکاف مستحب، نیت استحباب می کند و واجب بودن اعتکاف در روز سوم ضرری ندارد، هرچند بهتر است که از روز سوم نیت وجوب کند.

11. از آغاز تا پایان اعتکاف باید با نیت و قصد قربت باشد بنابراین اگر به همین قصد اعتکاف را شروع کند صحیح است. هم چنین اگر به قصد این که فردا معتکف شود به مسجد برود و از اول وقت (طلوع فجر) در آن جا باشد، صحیح است.

12. س: زمان نیت اعتکاف چه وقتی است؟ ایا اول شب می شود نیت کرد؟

ایت الله تبریزی: زمان نیت اعتکاف وقت شروع اعتکاف است که طلوع فجر است و با استمرار نیت اول شب هم مانعی ندارد.

13. س: ایا در اعتکاف نیازی به قصد کردن عبادات دیگر هم هست؟

ایت الله صافی: احتیاط مستحب است.

ایت الله مکارم: قصد عبادت دیگری در آن شرط نیست.

ایت الله بهجت: ظاهراً معتبر است در اعتکاف منضم شدن قصد عبادت دیگری که خارج از اوست.

14. س: ایا تجدید نیت در روز سوم اعتکاف مستحب لازم است؟

ایت الله صافی: بهتر است که تجدید نیت وجوب کند.

ایت الله بهجت: تجدید نیت در روز سوم لازم نیست گرچه احوط است.

ایت الله مکارم: تجدید نیت لازم نیست.

نیابت در اعتکاف

15. انسان می تواند اعتکاف را برای خود یا برای دیگری به جای آورد. به قسم دوم، اعتکاف نیابتی گفته می شود.

16 .اعتکاف به نیابت میت بی اشکال است ولی به نیابت از انسان زنده بنا بر احتیاط به قصد رجا اشکال ندارد.2

پس به طور خلاصه می توان در این بخش اعتکاف را این گونه تقسیم کرد:

اعتکاف: 1. برای خود، 2. برادی دیگران 3. به نیابت از میت 4. به نیابت از زنده.

یادآوری:

گرچه روزه به نیابت از انسان زنده صحیح نیست ولی روزه گرفتن در اعتکاف مانند نماز برای طواف است که به تبع عمل دیگر لازم می شود. هم چنان که طواف و نماز آن به نیابت زنده ها صحیح است، اعتکاف و روزه ی آن نیز صحیح است.

17. اعتکاف به نیابت از دو یا چند نفر صحیح نیست، ولی می تواند اعتکاف را به نیت خود به جای آورد و ثواب آن را به دیگران اهدا کند. خواه یک نفر باشد یا چند نفر، زنده یا مرده.

18. س: ایا اعتکاف را به نیابت از کسی که مرده است و یا به نیابت از کسی که زنده است می توان انجام داد؟

ایت الله تبریزی: به نیابت از میت مانعی ندارد ولی به نیابت از حی اشکال دارد.

عدول از نیت اعتکاف

19. عدول از اعتکافی به اعتکافی دیگر جایز نیست و فرقی نیست که هر دو واجب باشد، مثلاً از اعتکاف استیجاری (که برای دیگری با دریافت مزد انجام می دهد) به نذری، یا هر دو مستحب، مثلاً از اعتکاف برای خود به اعتکاف نیابتی تبرعی (داوطلبانه و بدون دریافت مزد) یا یکی واجب و دیگری مستحب، مثلاً از ابتدا به نیت اعتکاف نذری در مسجد مانده و در روز دوم نیت را از نذر به استحباب برگرداند.

20. عدول از نیابت شخصی به نیابت از شخص دیگر جایز نیست. مثلا دو روز به نیابت علی معتکف بوده و روز سوم به نیابت از حسن اعتکاف کند.

21. اگر قصد داشته که اعتکاف را برای خودش انجام دهد، پس از شروع نمی تواند نیت را برگرداند و به نیابت از دیگری به اتمام برساند، هم چنان که عکس این نیز جایز نیست.

روزه ی اعتکاف

22. انسان در ایام اعتکاف باید روزه بگیرد بنابراین کسی که نمی تواند روزه بگیرد، مانند مسافر، مریض و زن حائض یا نفساء و کسی که عمداً روزه نگیرد، اعتکافش صحیح نیست.

23. مسافر و مریض اگر معتکف شوند، صحیح نیست ولی زن حائض یا نفساء نه تنها اعتکافش صحیح نیست بلکه به خاطر توقف در مسجد گناه کار است.

24. اعتکاف در روز عید فطر و قربان یا دو روز قبل از عید به طوری که روز سوم آن عید باشد صحیح نیست.

25. لازم نیست که روزه ی مخصوص به اعتکاف باشد بلکه هر روزه ای باشد صحیح است مثلاً در ایام اعتکاف، روزه ی قضا یا نذری یا استجیاری3 به جا آورد.

26. اگر شخصی نذر کند که در ایام معینی معتکف شود4 و در همان اعتکاف، روزه ی نذری یا استیجاری بر عهده ی او باشد، می تواند در همان اعتکاف، روزه ی نذری یا اجاره ای خود را به جای آورد. ولی اگر نذر اعتکاف بدین گونه بوده است که روزه برای اعتکاف یا به خاطر اعتکاف باشد، کفایت از روزه ی نذری یا اجاره ای نمی کند.5

27. انسان می تواند نذر کند، در سفر روزه بگیرد و به نظر برخی مراجع تقلید حتی هنگام سفر هم می تواند نذر کند که روزه بگیرد و در این صورت اعتکافش صحیح است. به یک استفتاء توجه کنید:

28. س: ایا در مسافرت می شود روزه در سفر را نذر کند؟ ایات عظام خامنه ای، سیستانی، بهجت: می تواند

ایت الله مکارم: اشکال دارد ولی اگر نذر کرد، احتیاط آن است که به نذر خود عمل کند.

ایت الله فاضل: خیر.

29. س: ایا هرگونه روزه ولو استیجاری و ... برای اعتکاف کافی است؟

ایت الله فاضل: خیر، بلکه روزه ی اعتکاف باید به نیت کسی باشد که اعتکاف به نیت او انجام می گیرد، لذا کفایت روزه ی استیجاری و غیره برای کسی که در نیت خود اعتکاف کرده محل تأمل و اشکال است.

ایت الله مکارم: کفایت روزه ی استیجاری برای اعتکاف مشکل است.

ایت الله بهجت: کافی است.

اجازه ی اعتکاف

30. این افراد بدون اجازه نمی توانند معتکف شوند:

زن بدون اجازه ی شوهرش،6 در صورتی که اعتکاف موجب از بین رفتن حق او باشد، بنا بر احتیاط واجب7 اجازه ی او لازم است. فرزند بدون اجازه ی والدین،8 در صورتی که اعتکاف او موجب اذیت و آزار آنان باشد و اگر موجب اذیت و آزار آنان نباشد، احتیاط مستحب9 است اجازه بگیرد. کسی که در استخدام دیگری است مانند برخی از کارگران و کارمندان در صورتی که قرارداد اجاره به گونه ای است که منفعت اعتکاف را نیز در بر می گیرد، یعنی اعتکاف با عمل به اجاره منافات دارد.

31. در اعتکاف، بلوغ شرط نیست، بنابراین اگر کودک ممیز معتکف شود، صحیح است.

مدت اعتکاف

32. مدت اعتکاف حداقل سه روز است و در کم تر از آن صحیح نیست ولی در زیاده حدی ندارد. ولی اگر پنج روز معتکف شود، روز ششم را نیز واجب است بماند. بلکه بنا بر اختیاط واجب هرگاه دو روز اضافه کرد، روز سومش هم باید بماند. پس از هشت روز معتکف شد، روز نهم هم واجب می شود.

33. این سه روز از طلوع فجر روز اول تا مغرب10 روز سوم است. بنابراین اگر بعد از طلوع فجر ولو با چند دقیقه تاخیر به مسجد برسد، آن روز جزو اعتکاف به حساب نمی اید و چنان چه قبل از مغرب روز سوم اعتکاف را قطع کند، افزون بر آن که کار حرامی کرده، اعتکاف نیز باطل است.

34. سه روز اعتکاف با شب های آن است که حداقل سه روز و دو شب در وسط است. بنابراین نمی تواند شب ها را از مسجد خارج شود یا نذر کند که سه روز بدون شب ها در مسجد معتکف شود.

35. اگر انسان نذر کند که دو روز معتکف شود نه بیشتر از آن، این گونه نذر باطل است.11 ولی اگر مقید نکرده که بیشتر نباشد نذر صحیح است و واجب است که روز سوم را نیز بماند.

36. س: منظور از روز در اعتکاف چیست؟

ایات عظام تبریزی، بهجت، مکارم: منظور از روز، طلوع فجر است تا غروب آفتاب، چنان که در احکام نماز ذکر شده است.

37. س: اگر کسی نذر کند سه روز منفصل اعتکاف کند، ایا نذرش منعقد می شود؟ نذر اعتکاف کم تر از سه روز چه؟

ایت الله بهجت: منعقد نمی شود.

ایت الله صافی: الف، منعقد نمی شود. ب، اگر مقید به کم تر از سه روز باشد منعقد نمی شود.

38. س: ایا بیشتر از سه روز می توان اعتکاف کرد به طوری که آن زیاده، قسمتی از یک روز یا قسمتی از یک شب باشد.

ایت الله تبریزی: مانعی ندارد.

39. س: کسی که پنج روز در اعتکاف بوده ایا روز ششم بر او واجب است؟

ایت الله تبریزی: واجب است.

مکان اعتکاف

40. اعتکاف تنها در مسجد صحیح است بنابراین اگر کسی در خانه ی خود یا در تکیه یا حسینیه یا در حرم معتکف شود، صحیح نیست و از مساجد نیز تنها در این مساجد اعتکاف صحیح است: مسجدالحرام، مسجدالنبی، مسجد جامع کوفه، مسجد بصره12

و به قصد رجاء ( یعنی به نیت مطلوب بودن و به امید پاداش و ثواب) می توان در مسجد جامع هر شهر معتکف شد.13

41. در این مسئله فرقی بین مردان و زنان نیست. بنابراین اگر دختران و بانوان بخواهند معتکف شوند، باید در یکی از همین مساجد باشد.

42. س: ایا اعتکاف در غیر مساجد جامع، مثل نمازخانه ی دانشگاه ها رجائاً اشکال دارد یا نه؟ در صورت صحت، ایا احکام اعتکاف از قبیل ترک محرمات جاری می شود یا خیر؟

ایت الله خامنه ای: رجائاً اشکال ندارد. ایت الله بهجت: ظاهراً جایز نیست و احکام اعتکاف را ندارد. ایت الله فاضل: اعتکاف در مسجد جامع رجائاً صحیح است و در غیر از مساجد جامع جایز نیست. ایت الله سیستانی: مشروع نیست و احکام آن را ندارد. ایت الله مکارم: اعتکاف باید فقط در مساجد جامع باشد و منظور از مسجد جامع، مسجدی است که قشرهای مختلف شهر در آن شرکت کنند. ایت الله تبریزی: اعتکاف باید در مسجد جامع شهر باشد و اعتکاف در غیر مساجد جامع صحیح نیست.

43. س: ایا انسان می تواند نذر کند که در شهر دیگری معتکف شود؟

ایت الله تبریزی: مانعی ندارد. باید روزه اش در آن جا صحیح باشد و نذر اعتکاف در شهر دیگر نذر روزه نیست.

44. اگر در یک شهر، دو یا چند مسجد جامع وجود داشته باشد، در هر کدام که بخواهد می تواند معتکف شود.

45. اگر جای خاصی از مسجد را برای اعتکاف خود مشخص کند، چنین قصدی لغو است و لازم نیست حتماً در آن جا معتکف شود.

46. اگر معتکف جنب شود و با حال جنابت در مسجد بماند اعتکاف او باطل است، چون توقف او در مسجد حرام است.14

47. اگر جای شخص دیگری را غصب کند یا عمداً بر فرش غصبی بنشیند، هرچند گناه کرده است ولی اعتکافش باطل نیست.15

48. اگر کسی از روی فراموشی یا جهل به مسئله بر فرش غصبی بنشیند، اعتکاف او باطل نیست.

49. س: اگر جای کسی را که معتکف بوده غصب کند، فرموده اند اعتکاف او باطل است، حال اگر جاهل بود یا عامد بود و حال پشیمان شده و جای خود را عوض کند، اعتکاف او صحیح است یا خیر؟ در صورت عمد ایا کفاره دارد یا خیر؟

ایت الله بهجت: در فرض مذکور اعتکاف او صحیح است و در صورت بطلان کفاره ندارد. ایت الله خامنه ای: اعتکاف صحیح است و کفاره هم ندارد. ایت الله سیستانی: عمداً هم اگر باشد، اعتکاف صحیح است. ایت الله فاضل: علی ای حال اعتکاف صحیح است. ایت الله مکارم: اگر جاهل به موضوع باشد، اعتکافش صحیح است ولی اگر غصب بودن را می دانسته و حکم اعتکاف را نمی دانسته، اعتکاف او صحیح نیتس و توبه در این جا مشکل را حل نمی کند.

ایت الله تبریزی: چنان چه غافل بوده اعتکافش صحیح است و اگر جاهل متردد بوده یا عامد بوده اعتکافش صحیح نیست. لکن کفاره ندارد.

50. س: اگر کسی را که زودتر از او در مسجد رفته بیرون کند و جایش را بگیرد، اعتکافش صحیح است یا نه؟

ایت الله صافی: بنا بر احتیاط اعتکاف او باطل می شود. باید اگر اتمام اعتکاف بر او واجب شده، آن را تمام کند و اگر اعده ی آن واجب است، پس از اتمام اعاده کند. ایت الله بهجت: اگر مکان منحصر به آن جا باشد، بنا بر اقوی اعتکافش باطل است. ایت الله مکارم: خالی از اشکال نیست. ایت الله فاضل: بلی، اعتکاف او صحیح است و بطلان آن محل منع است.

51. س: ایا گذاشتن وسایل یا نوشتن نام و امثال آن موجب سبقت در محلی از مسجد می شود؟

ایت الله مکارم: هرگاه به موقع در مسجد حضور یابند، بعید نیست موجب حق سبق باشد.

ایت الله بهجت: می شود.

تعریف مسجد جامع

52. س: تعریف مسجد جامع چیست؟

ایت الله گلپایگانی: مسجد جامع مسجدی است که اغلب اوقات بیشتر از سایر مساجد جمعیت داشته باشد. ایت الله خامنه ای: مسجدی که برای اجتماع زیادی از اهالی آن جا ساخته شده و اختصاص به گروه خاصی یا اهالی محله ای نداشته باشد.

53. س: مسجد جامعی در شهری ساخته شده، بعد از آن مسجد بسیار بزرگ تری ساخته شده و آن نیز به مسجد جامع معروف شده، کدام یک از این دو مسجد شرعاً مسجد جامع است و ملاک در تعیین مسجد جامع چیست؟ با توجه به این که گاهی در این مسجد نماز جمعه خوانده می شود، حکم اعتکاف در این دو مسجد چیست؟

ـ ایت الله خویی: در صدق جامع بودن مسجد شرط نیست که تنها یک مسجد باشد. پس تعدد مسجد جامع در یک شهر ضرری نمی زند و اعتکاف در هر دو صحیح است اگر جامع نامیده شود و اقامه ی نماز جمعه دخلی در موضوع ندارد.

54. جامع بودن مسجد را از این راه ها می توان فهمید:16 خود انسان یقین کند به طوری بین مردم مشهور باشد که جامع بودن آن معلوم شود.17 دو نفر عادل بگویند.18 و چنان چه دو نفر در جامع بودن مسجدی اختلاف داشته باشند، با حکم حاکم نیز معلوم می شود.19

55. اگر انسان در جایی به اعتقاد این که مسجد جامع است معتکف شود، بعداً معلوم شود مسجد نیست (مثلاً تکیه یا حسینیه است) یا مسجد جامع نیتس، اعتکاف باطل است.

حدود مسجد

56. پشت بام مسجد و سرداب و محراب مسجد و هرچه به سبب توسعه ی مسجد به آن افزوده شده جزو مسجد به حساب می اید مگر آن که بدانیم جزو مسجد نیست.20 [در صورت شک چنین جاهایی حکم مسجد را دارد.]

57. به جز سه مکانی که در مسئله ی قبل گفته شد، جایی را که انسان نداند جزو مسجد است یا از متعلقات آن (مثل حیاط مسجد) حکم مسجد را ندارد21 و اعتکاف در آن جا صحیح نیست.

58. س: مسجدی که علاوه بر شبستان، دارای حیاط و صحن و راهرو استو در عرف همه ی آن ها را جزو مسجد می خوانند، ایا اخکام مسجد بر آن ها جاری است یا نه؟ در صورتی که قصد بانی معلوم نباشد، ساختن مستراح و امثال ان در یک طرف آن صحن چه صورتی دارد؛ دلیل و قرینه بر عدم مسجدیت لازم است یا نه؟

ایت الله گلپایگانی: با شک در آن که صحن را جزو مسجد قرار داده، اگر اماره ای (علامت، نشانه ای) بر مسجد بودن نباشد، محکوم به مسجدیت نیست و اماره بر عدم لازم نیست.

اعتکاف در دو مسجد

59. یک اعتکاف باید در یک مسجد باشد، پس اعتکاف در دو مسجد که بخشی از وقت را در یکی و بخشی از آن را در دیگری بماند صحیح نیست. خواه آن دو مسجد متصل22 به هم باشند یا جدای از هم. آری اگر به گونه ای وصل به یکدیگر باشد که یک مسجد شمرده شود، صحیح است.

60. اگر در مسجد معتکف شود، ولی مانعی از ادامه ی ماندن در آن مسجد پیش اید، اعتکاف باطل است.23 و چنان چه آن اعتکاف واجب باشد، باید در مسجدی دیگر و اگر مانع برطرف شد، در همان مسجد بار دیگر معتکف شود یا قضا کند.

61. اعتکافی را که به سبب پیش آمدن مانع به هم خورده است، نمی توان پس از آن که مانع برطرف شد، برگردد و بقیه را در همان مسجد بماند.

خروج از مسجد

62. در موارد ذیل معتکف می تواند از مسجد خارج شود: برای گواهی دادن در دادگاه، برای تشییع جنازه25 در صورتی که میت یک نحو وابستگی به معتکف داشته باشد، به طوری که شرکت در تشییع جنازه ی او از ضرورت های عرفی او به حساب اید.

برای انجام سایر کارهای ضروری عرفی یا شرعی، خواه واجب باشد یا مستحب، مربوط به امور دنیوی باشد یا اخروی ولی مصلحتی در آن نهفته باشد.26

63. و در این موارد، بر معتکف واجب است از مسجد خارج شود: برای انجام غسل جنابت برای پرداخت طلب دیگران در صورتی که نتواند در مسجد آن را بپردازد.

برای انجام کار واجب دیگری که لازم باشد از مسجد خارج شود.

64. کسی که خارج شدن از مسجد بر او واجب شده باشد، ولی تخلف کند و خارج نشود، هرچند گناه کرده است ولی اعتکاف باطل نیست. مگر کسی که با حال جنابت در مسجد توقف کند.

65. اگر به ضرورت از مسجد خارج شد، این امور را باید مراعات کند: بیش از مقدار ضرورت و نیاز بیرون مسجد نماند. در صورت امکان زیر سایه ننشیند27 بلکه مطلقاً ننشیند، مگر در حال ضرورت.

بنا بر احتیاط واجب نزدیک ترین راه را انتخاب کند.28

66. اگر به ضرورت از مسجد خارج شود و به قدری طول بکشد که صورت اعتکاف بر هم بخورد، اعتکاف باطل است.

67. اگر به سبب فراموشی از مسجد خارج شود، اعتکافش باطل نیست.29

68. س: اگر کسی از روی فراموشی محل اعتکاف را ترک کند، اعتکافش چه حکمی دارد؟

ایت الله تبریزی: ظاهر این است که اعتکافش باطل می شود.

69. س: در چه مواردی خروج از مسجد مبطل اعتکاف است؟ در چه مواردی مبطل نیست؟

ایت الله صافی: اگر عمداً و اختیاراً بدون ضرورت عقلی و شرعی یا عادی خارج شود، اعتکاف باطل می شود و اگر برای اموری که ذکر شد بیرون رود یا او را اجبار بر بیرون رفتن کنند، باطل نمی شود. ولی اگر نسیاناً از راه فراموشی بیرون رفت، اگر اتمام آن واجب شده باشد، تمام کند و اگر اعاده واجب باشد، اعاده کند.

ایت الله بهجت: خروج از مسجد با عمد و اختیار مبطل است.

ایت الله مکارم: عمداً و اختیاراً نباید از مسجد خارج شود، ولی در مواردی که ضرورت شرعی یا عرفی داشته باشد مانعی ندارد، مانند بیرون رفتن برای قضای حاجت و غسل جنابت و مانند آن یا امثال تشییع جنازه نزدیکانی که اگر در آن شرکت نکند امر شایسته ای نیست.

70. س: در مواردی که می توان از مسجد خارج شد، ایا می توان نشست یا در سایه رفت یا در جماعت حاضر شد؟

ایت الله صافی: جواز بیرون رفتن برای جماعت مورد اشکال است.

71. س: خارج شدن معتکف از مسجد در موراد ذیل چه حکمی دارد؟

الف: برای وضو و غسل مستحبی و مسواک زدن. ب: برای تلفن زدن به خانواده در موارد غیر ضروری و امور متعارف ج: برای دیدار با خانواده در بیرون و در حیاط

ایت الله خامنه ای: الف) جایز است اما زیاد معطل نشود. ب) در موارد ضروری اشکالی ندارد و در موارد غیر ضروری اگر امور مستحبی را در بر بگیرد و طول هم نکشد اشکالی ندارد. ج) در بعضی موارد اشکالی ندارد مثل رسیدگی امور خانواده و دیدن فرزندان که عدم دیدار باعث مفسده و اشکالاتی می شود.

ایت الله بهجت: ضابطه ی کلی در موراد جواز خروج نیست. هر کاری که خروج برای آن عقلاً یا شرعاً یا عادتاً لازم است، از امور واجبه باشد یا راجحه چه متعلق به امور دنیا باشد یا امور آخرت، ولی باید اقرب طریق را مراعات نماید و اقتصار کند بر مقدار حاجت و ضرورت. البته خروج هم به قدری طول نکشد که محو صورت اعتکاف شود.

ایت الله سیستانی: به احتیاط واجب جایز نیست مگر در مورد حاجت ضروری باشد.

ایت الله تبریزی: خارج شدن معتکف از مسجد در موارد مذکور جایز نیست.

ایت الله فاضل: مانعی ندارد ولی تلاش کنند این امور با سرعت انجام شده و هرچه سریع تر به مسجد برگردند.

ایت الله مکارم: الف) برای وضو و غسل مستحبی اشکالی ندارد و برای مسواک که مقدمه ی آن باشد نیز اشکالی ندارد. ب) اشکالی ندارد. ج) اشکال دارد.

محرمات اعتکاف

72. آن چه بر معتکف حرام است به طور اجمال بدین شرح است:

استفاده از عطریات و گیاهان خوش بو، خرید و فروش، مجادله، استفاده ی شهوانی از جنس مخالف، استمناء.

توضیح محرمات اعتکاف

73. بوییدن عطریات30 و گیاهان خوش بو برای کسی که از آن لذت می برد در حال اعتکاف حرام است، پس برای کسی که حس بویایی ندارد اشکال ندارد.

74. در حال اعتکاف خرید و فروش و بنا بر احتیاط واجب هر نوع داد و ستدی، مانند اجاره و مضاربه حرام است.

75. هرچند داد و ستد در حال اعتکاف حرام است، ولی باطل کننده ی اعتکاف نیست.

76. اشتغال به امور دنیوی مانند خیاطی، نساجی، نقاشی، مطالعه و امثال آن اشکال ندارد.

77. در حال اعتکاف مجادله در امور دنیوی و دینی در صورتی که به قصد غلبه بر طرف مقابل و اظهار فضیلت و برتری باشد، حرام است، اما اگر به قصد اظهار حق و بازداشتن طرف از طریق باطل باشد نه تنها حرام نیست بلکه از افضل طاعات و عبادات است.

78. هرگونه استفاده ی شهوانی از جنس مخالف نظیر لمس، بوسه31 و آمیزش حرام است و فرقی در این مسئله بین زن و مرد نیست.

79. در حال اعتکاف نگاه از روی شهوت به همسر خود اشکال ندارد، هرچند احتیاط مستحب ترک آن است.

80. استمناء نیز بنا بر احتیاط واجب از محرمات اعتکاف شمرده شده است، هرچند از راه حلال آن مانند بازی با همسر باشد. گرچه استمناء حرام در هر حال حرام و از گناهان بزرگ است ولی در حال اعتکاف گناهی بزرگ تر است.

81. معتکف باید روزها را روزه دار باشد و از هر کاری که روزه را باطل می کند پرهیز کند و هرآن چه روزه را باطل می کند اعتکاف را نیز باطل می کند.

82. اگر معتکف جماع کند، اعتکافش باطل است ولی اگر یکی دیگر از محرمات را مرتکب شود،32 احکام مفصلی دارد که در بحث قضا و کفاره ی اعتکاف خواهد آمد.

83. بر معتکف واجب نیست از کارهایی که بر محرم حرام است، مثل پوشیدن لباس دوخته و کندن مو از بدن و نگاه در اینه پرهیز کند، هرچند احتیاط مستحب33 است.

84. به جز مبطلات روزه، سایر محرمات اختصاص به روزده ندارد، بلکه در شب نیز باید از آن ها پرهیز کند.

85. س: عطر و گلاب زدن یا بو کردن عطر و گلاب، اعتکاف را باطل می کند یا خیر؟

ایت الله تبریزی: استعمال عطر و گلاب، چنانچه مستلزم بو کردن آن باشد، هرچند بر معتکف حرام است، لکن بطلان اعتکاف از جهت آن محل اشکال است و اگر معتکف در روز سوم این کار را کرده باید اعتکافش را تمام کند.

ایت الله سیستانی: بو کردن آن ها اعتکاف را باطل می کند.

ایت الله بهجت: اگر با تلذذ باشد بنا بر احتیاط باطل می شود و احتیاط واجل در صورت وجوب اعتکاف آن است که آن را تمام کند و سپس قضا کند.

86. س: ایا در صورت نیاز می تواند خرید و فروش کند؟ ایا توکیل یا نقل به غیر بیع لازم است (یعنی به شخص دیگری وکالت دهد تا از طرف او خرید و فروش کند یا به غیر فروش، کثلاً با قرض یا بخشش نقل و انتقال کنند)؟

ایت الله مکارم: در صورت عدم امکان توکیل یا نقل به غیر بیع اشکالی ندارد.

ایت الله بهجت: در صورت اضطرار برای حاجت خودش مانعی ندارد.

87. س: ارتکاب سهوی محرمات اعتکاف چه حکمی دارد؟

ایت الله فاضل: ارتکاب سهوی سایر محرمات عیر از جماع ضرری به اعتکاف نمی زند.

ایت الله مکارم: خالی از اشکال نیست.

ایت الله بهجت: ارتکاب سهوی حرام و مبطل نیست.

قطع اعتکاف

88. برای شناخت حکم قطع اعتکاف باید اقسام آن را شناخت.

اقسام اعتکاف

واجب معین: پس از شروع قطع آن جایز نیست.

واجب موسع: پس از تکیمل دو روز، قطع آن جایز نیست.

مستحب: پس از تکمیل دو روز، قطع آن جایز نیست.

توضیح: اگر اعتکاف واجب معین باشد، یعنی وقت مشخص داشته باشد، مثلاً نذر کند از 21 تا 26 ماه رمضان در مسجد معتکف شود، همین که اعتکاف را شروع کرد، اتمام آن آن واجب و قطع آن غیر جایز است. اگر اعتکاف واجب موسع باشد، یعنی وقت آن وسعت دارد، مثلاً نذر کرده باشد که امسال یا در این ماه سه روز معتکف شود یا اعتکاف مستحب باشد، تا قبل از تکمیل دو روز می تواند آن را رها کند، مثلاً در روز اول، شب اول یا روز دوم، ولی اگر اعتکاف را ها نکرد و در مسجد ماند تا غروب روز سوم، در این صورت بر او واجب است که اعتکاف را کامل کند و روز سوم را بماند.

89. انسان می تواند از آغاز هنگام نیت شرط کند که اگر مشکلی پیش آمد، مثلاً بگوید اگر هوا سرد شد، اعتکاف را رها می کنم، در صورت پیش آمدن مانع، رها کردن اعتکاف اشکال ندارد حتی در روز سوم.

90. در اعتکاف نذری، انسان می تواند هنگام خواندن صیغه نذر شرط کند که اگر مانعی پیش آمد، اعتکافم را رها کنم.

91. س: ایا معتکف می تواند هنگام نیت اعتکاف شرط کند که هر زمان خواست از اعتکاف خود رجوع کند؟ اگر بعد از نیت حکم شرط خود را ساقط نمود، ایا شرط او ساقط می شود یا خیر؟

ایت الله تبریزی: مثل شرط کردن در زمان نیت اعتکاف است و چنان چه اعتکاف را به عنوان وفای به نذر مزبور انجام دهد، حتی در روز سوم می تواند رجوع کند.

قضا و کفاره ی اعتکاف

93. اگر در حال اعتکاف جماع کند، عمداً یا سهواً34 پس اگر اعتکاف واجب معین باشد، باید قضای آن را به جای آورد و اگر واجب غیر معین باشد، باید آن را از سر بگیرد.

94. اگر یکی دیگر از محرمات اعتکاف را سهواً انجام دهد35 و اعتکاف واجب معین باشد، بنا بر احتیاط واجب باید اعتکاف را به پایان ببرد و قضای آن را به جا آورد.

واجب غیر معین باشد: اگر در دو روز اول باشد باید اعتکاف را از سر بگیرد و اگر روز سوم باشد اعتکاف را به پایان ببرد و از سر بگیرد.

اگر اعتکاف مستحب را بعد از روز دوم باطل کند، باید36 قضای آن را به جا آورد. ولی اگر قبل از اتمام روز دوم باطل کند، چیزی بر عهده ی او نیست.

95. واجب نیست قضای اعتکاف را فوراً37 به جا آورد، گرچه احتیاط مستحب است.

96. س: اگر کسی نذر کند ایام معینی را معتکف باشد و از آن ایام معین تخلف کند یک روز یا بیشتر، ایا قضا بر او واجب است یا خیر؟

ایت الله تبریزی: بنا بر احتیاط قضای آن واجب است.

کفاره

97. اگر اعتکاف واجب را با آمیزش (جماع) باطل کند، کفاره واجب است و در سایر محرمات کفاره نیست، هرچند احتیاط مستحب است.

98. اگر در دو روز اول اعتکاف مستحب آمیزش کند و اعتکاف را رها نکند، بنا بر احتیاط واجب کفاره لازم است.

99. کفاره ی بطلان اعتکاف مانند کفاره ی روزه ی ماه رمضان است، یعنی باید:

ـ دو ماه روزه بگیرد، یا به 60 مسکین طعام بدهد، یا یک برده را آزاد کند.

100. احتیاط مستحب است38 که اگر ممکن است یک برده آزاد کند و در صورت ناتوانی دو ماه روزه بگیرد و چنان چه نتواند روزه بگیرد، به 60 فقیر طعام بدهد.

پی نوشت ها

1. ایت الله سیستانی: ایمان شرط صحت اعتکاف نیست، هرچند در استحقاق ثواب مؤثر است. ایت الله مکارم: ایمان شرط قبول اعتکاف است نه صحت آن. شرط ایمان در فتاوای حضرت ایت الله صافی ذکر نشده است.

2. ایت الله گلپایگانی: اعتکاف به نیابت از زنده بنا بر احتیاط واجب صحیح نیست.ایت الله مکارم: اعتکاف به نیابت از دیگری، زنده یا مرده به قصد رجاء اشکال ندارد. حکم اعتکاف به نیابت از زنده در فتاوای حضرت ایت الله صافی ذکر نشده است.

3. ایت الله مکارم: روزه ی استیجاری بنا بر احتیاط واجب کفایت نمی کند. ایت الله فاضل: بنا بر احتیاط واجب، روزه برای دیگری خواه استیجاری باشد یا مثلاً قضای روزه پدر که پسر بزرگ تر واجب است، باشد، اگر اعتکاف برای همان کسی که برایش روزه می گیرد، نیست کفایت نمی کند.

4. ایت الله فاضل: اگر نذر کرده باشد که ایام معینی معتکف شود، نمی تواند برای آن ایام روزه ی استیجاری قبول کند.

5. ایت الله گلپایگانی: مگر آن که هر دو روزه را قصد کند که در این صورت اعتکافش صحیح است. هرچند به خاطر مخالف با نذر گناه کرده است. نظر حضرت ایت الله صافی به دست نیامد.

6. ایت الله اراکی: نسبت به دو روز اول اجازه لازم است.

7. ایت الله گلپایگانی و ایت الله صافی: اجازه لازم است و اگر موجب از بین رفتن حق او نباشد، اجازه ی او برای اعتکاف لزومی ندارد، ولی بدون اجازه ی شوهر نمی تواند از خانه بیرون رود. بنابراین جایز بودن اعتکاف بستگی به اجازه ی شوهر دارد و چنان چه اجازه ندهد، اعتکاف باطل است.

ایت الله خویی: اگر منافات با حق شوهر داشته باشد، اجازه ی او لازم است و اگر منافات نداشته باشد، اجازه ی او لازم است و اگر منافات نداشته باشد و روزه ی او مستحبی باشد، بنا بر احتیاط واجب باز هم اجازه لازم است.

8. ایت الله گلپایگانی: بنا بر احتیاط واجب ولی اگر فرزند را نهی کنند و مخالفت با آنان سبب اذیت و آزارشان باشد، اعتکاف باطل است.

9. ایت الله اراکی: نسبت به فرزند اجازه ی والدین شرط است و نسبت به زن اجازه ی شوهر بنا بر احتیاط واجب لازم است.

10. ایت الله خویی و ایت الله سیستانی: بنا بر احتیاط واجب تا مغرب. ایت الله مکارم: تا غروب آفتاب.

11. ایت الله خویی، ایت الله سیستانی: اگر همین اعتکاف مستحبی معروف را نذر کرده باشد، باطل است ولی اگر این اعتکاف نباشد، مثلاً مقصودش ماندن در مسجد باشد، صحیح است.

12. در روایتی آمده است اعتکاف تنها در مساجدی صحیح است که پیامبر یا وصی پیامبر در آن نماز جماعت خوانده باشد و در دو مسجد اول پیامبر (ص) و دور مسجد دیگر حضرت علی (ع) نماز جماعت خوانده اند و اعتکاف در مسجد جامع نیز در برخی روایات آمده است (وسائل الشیعه، ج 7، ص 406.)

13. ایات عظام خویی، گلپایگانی، اراکی، سیستانی، صافی و مکارم: اعتکاف در مسجد جامع نیز صحیح است، هرچند احتیاط آن است که در یکی از آن چهار مسجد معتکف شود.

14. ایت الله خویی: هرچه با حال جنابت در مسجد توقف کند، جزو اعتکاف نیست.

15. ایات عظام گلپایگانی، اراکی، صافی: بنا بر احتیاط واجب اعتکافش باطل است.

ایت الله خویی: اگر جای کسی را غصب کند، اعتکافش اشکال دارد ولی اگر بر فرش غصبی بنشیند، اعتکاف باطل نیست. ایت الله مکارم: به احتیاط واجب، اعتکافش باطل نیست.

16. نظر ایت الله صافی در این مسئله به دست نیامد.

17. ایت الله سیستانی: با اطمینان حاصل شود.

18. ایات عظام خویی، فاضل، مکارم: یک نفر عادل هم بگوید کفایت می کند.

19. ایت الله گلپایگانی، ایت الله اراکی: به هر حال حکم حاکم کفایت می کند. ایت الله مکارم: حکم حاکم بنا بر احتیاط واجب کافی نیست.

20. ایت الله سیستانی: در صورتی که نشانه ای بر این که جزو مسجد است وجود داشته باشد، حکم مسجد را دارد. ایت الله صافی: افزوده های مسجد تا معلوم نشود، جزو مسجد است و حکم مسجد را ندارد.

21. ایت الله سیستانی: اگر نشانه ای بر مسجد بودن آن وجود نداشته باشد. ایت الله مکارم: مگر آن که ظاهر حال دلالت داشته باشد که جزو مسجد است.

22. ایت الله مکارم: اعتکاف در دو مسجد متصل به هم اشکال ندارد.

23. ایت الله مکارم: اعتکاف باطل نیست و ادامه ی آن را در مسجد دیگری به پایان ببرد.

24. ایت الله مکارم: به حاشیه ی مسئله ی قبل مراجعه شود.

25. ایات عظام اراکی، گلپایگانی، خویی: خارج شدن از مسجد برای شرکت در تشییع جنازه مطلقاً جایز است.

26. ایت الله اراکی، ایت الله خویی: برای شرکت در نماز جماعت نیز می تواند از مسجد خارج شود. ایت الله سیستانی: در صورتی که ناچار بادش بیرون رود.

27. ایات عظام خویی، گلپایپانی، اراکی: زیر سایه راه نرود. ایت الله صافی: بنا بر احتیاط واجب زیر سایه راه نرود و مطلقاً زیر سایه ننشیند.

28. ایت الله مکارم: انتخاب نزدیک ترین راه واجب نیست، مگر آن که اختلاف دو راه بسیار زیاد باشد.

29. ایت الله خویی، ایت الله مکارم: نسبت به عطریات، لذت بردن معتبر نیست، پس اگر بوی آن را احساس کند، هرچند لذت نبرد، حرام است. ایت الله فاضل: اگر بو را احساس می کند ولی لذت نمی برد بنا بر احتیاط واجب باید پرهیز کند.

31. ایات عظام خویی، مکارم، سیستانی، صافی: لمس و بوسه، بنا بر احتیاط واجب حرام است.

32. ایت الله خویی، ایت الله اراکی: در غیر جماع اگر سهواً باشد اعتکاف باطل نیست. ایت الله گلپایگانی، ایت الله مکارم: بنا بر احتیاط واجب اعتکاف باطل است. ایت الله سیستانی: جماع نیز حکم سایر محرمات را دارد.

33. ایت الله مکارم: نسبت به نپوشیدن لباس دوخته و پوشیدن لباسی مانند لباس احرام، احتیاط مستحب نیست، بلکه بهتر است نپوشند، چون خلاف عمل افراد متشرع و ممکن است گمان بدعت نیز داشته باشد.

34. ایات عظام گلپایگانی، خویی، اراکی: اگر در اعتکاف واجب سهواً جماع کند، بنا بر احتیاط واجب اعتکاف را دوباره انجام دهد.

35. ایات عظام گلپایگانی: احتیاط در تمام موارد ترک نشود.

36. ایت الله سیستانی: بنا بر احتیاط واجب.

37. ایت الله سیستانی: ولی به قدری تاخیر نیندازد که سهل انگاری به شمار اید.

38. ایت الله خویی: بلکه واجب است به همین ترتیب عمل کند.


 
صفحه اول   |   ارتباط با ما   |   نقشه سايت   |   ورود به سایت   |   download   |   انجمن   |   سایت کودکان تبیان   |   پست الکترونیک
تمامی حقوق این وب سایت متعلق به اداره کل تبلیغات اسلامی استان یزد میباشد.
پشتیبانی : واحد فناوری اطلاعات اداره کل تبلیغات اسلامی یزد